چرا بعضی بنگاه‌ها در بحران فقط زنده می‌مانند و بعضی می‌توانند مسیر خود را تغییر دهند و دوباره رشد کنند؟ این مقاله تلاش می‌کند پاسخ را در جایی فراتر از واکنش‌های اضطراری پیدا کند: در ظرفیت‌هایی که بنگاه، جامعه و نهادها باید پیش از بحران بسازند.
بنگاه ایرانی سال‌هاست که در محیطی فعالیت می‌کند که در آن «شوک» بیشتر از آنکه یک اتفاق استثنایی باشد، بخشی از واقعیت کسب‌وکار است. جنگ، تحریم، جهش‌های ارزی، تورم، محدودیت واردات، اختلال در زنجیره تأمین، بحران انرژی و در سال‌های اخیر، محدودیت‌های زیرساختی و تغییرات اقلیمی، هر یک در مقطعی بخشی از قواعد بازی را تغییر داده‌اند. در چنین محیطی، ادامه فعالیت برای بسیاری از بنگاه‌ها خود به یک مسئله مدیریتی تبدیل شده است.
شاید به همین دلیل است که وقتی از تاب‌آوری اقتصادی در ایران صحبت می‌کنیم، نخستین تصویری که به ذهن می‌آید، بنگاهی است که با وجود همه دشواری‌ها چراغ تولید را روشن نگه داشته است. اما آیا صرف ادامه دادن را می‌توان تاب‌آوری نامید؟ به نظر می‌رسد باید میان «بقا» و «تاب‌آوری» تفاوت گذاشت. بقا یعنی یک بنگاه بتواند از یک بحران عبور کند و همچنان به فعالیت خود ادامه دهد؛ تاب‌آوری اما ظرفیت گسترده‌تری است. بنگاه تاب‌آور نه فقط در برابر شوک دوام می‌آورد، بلکه می‌تواند اثر آن را جذب کند، خود را با شرایط تازه وفق دهد و اگر شرایط تغییر کرد، مسیر دیگری برای ادامه فعالیت پیدا کند.
این تفاوت در اقتصاد ایران اهمیت زیادی دارد. ممکن است بنگاهی سال‌ها در شرایط دشوار به فعالیت ادامه دهد، اما در همین مدت سرمایه‌گذاری‌اش کاهش یابد، تجهیزاتش فرسوده شود، نیروهای متخصص خود را از دست بدهد، بهره‌وری‌اش پایین بیاید و بازارهایش محدودتر شود. چنین بنگاهی توانسته است زنده بماند، اما آیا واقعاً تاب‌آور شده است؟ یا فقط هزینه بحران را به آینده منتقل کرده است؟
پاسخ را نمی‌توان در یک عامل جست‌وجو کرد. تاب‌آوری حاصل مجموعه‌ای از ظرفیت‌هاست که در طول زمان و اغلب پیش از وقوع بحران ساخته می‌شوند. یکی از مهم‌ترین آنها تنوع است. بنگاهی که تمام فروش خود را به یک مشتری، تمام مواد اولیه خود را به یک تأمین‌کننده یا تمام درآمد خود را به یک بازار وابسته کرده است، حتی اگر در شرایط عادی عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، در برابر یک شوک آسیب‌پذیر خواهد بود.
تاب‌آوری همچنین به کیفیت اطلاعات و توان یادگیری وابسته است. بنگاهی که فقط پس از وقوع بحران واکنش نشان می‌دهد، معمولاً یک گام از بحران عقب‌تر است. بنگاه تاب‌آور باید بتواند پیش از وقوع اختلال، نقاط آسیب‌پذیر خود را بشناسد، سناریوهای مختلف را تصور کند، اطلاعات را سریع دریافت و ارزیابی کند و بر اساس آن تصمیم بگیرد.
در نهایت، تاب‌آوری یک ظرفیت سیستمی است که در تعامل بنگاه، جامعه و نهادها ساخته می‌شود. دولت نمی‌تواند و نباید تاب‌آوری همه بنگاه‌ها را به جای آنها ایجاد کند، اما می‌تواند محیطی فراهم کند که در آن بنگاه‌ها امکان ساختن تاب‌آوری داشته باشند. تاب‌آوری چیزی نیست که در روز بحران به اقتصاد اضافه شود؛ ظرفیتی است که باید پیش از بحران ساخته شده باشد.
منبع: https://news.tccim.ir
